Wat is het verschil tussen een tweetrapstestament en een opvullegaat?
Laatst bijgewerkt: 14-10-2026
Bij een tweetrapstestament ligt de verdeling tussen je partner en je kinderen vooraf vast. Een opvullegaat laat die keuze juist open tot na het eerste overlijden.
Het belangrijkste in het kort
- Een opvullegaat is geen alternatief voor een tweetrapstestament, maar één onderdeel van een flexibel testament. Dat is de eerlijke vergelijking.
- Het verschil zit in wie beslist: bij een tweetrapstestament jij, vooraf. Bij een flexibel testament je partner, achteraf.
- Los van elkaar leveren ze weinig op. Het effect ontstaat pas in combinatie met een renteclausule.
- Wat je nú vastlegt is niet de uitkomst, maar de speelruimte. Welke stand het gunstigst is, bepaalt je partner later.
- Je legt deze keuzes vast in een testament. Bij Thuisnotaris kun je online je testament opstellen voor € 445, inclusief een persoonlijk controlegesprek.
Je wilt dat je partner na jouw overlijden goed achterblijft, en dat er niet onnodig erfbelasting betaald wordt. Twee regelingen komen dan steeds terug: het tweetrapstestament en het opvullegaat. Ze worden vaak door elkaar gehaald, en op veel websites naast elkaar gezet alsof je er één van moet kiezen.
Dat laatste klopt niet, en de vraag zelf is eigenlijk scheef gesteld. Een tweetrapstestament is een compleet testament; een opvullegaat is één bepaling daarbinnen. Je vergelijkt dus een huis met een deur. Hieronder lees je wat de eerlijke vergelijking wél is, en hoe die in euro's uitpakt. Wil je het meteen vastleggen, dan kun je online je testament opstellen.
Het verschil in 2,5 minuut
In deze video leggen we uit waarom dit geen keuze tussen twee dingen is, en hoe de drie onderdelen samenwerken. Liever lezen? Hieronder staat hetzelfde verhaal uitgeschreven, met een rekenvoorbeeld.
Tweetrapstestament of opvullegaat? Dit is het verschil · 2:40
Wat is het verschil tussen een tweetrapstestament en een opvullegaat?
Het verschil zit in het moment waarop de verdeling wordt bepaald. Bij een tweetrapstestament leg jij nu vast hoe de erfenis tussen je partner en je kinderen wordt verdeeld. Een opvullegaat laat die keuze juist open tot ná het eerste overlijden.
Maar een opvullegaat is op zichzelf geen testament. Het is één bepaling, die pas werkt in combinatie met twee andere. Die drie samen noemen wij het flexibele testament: een opvullegaat, een tweetrapsclausule en een renteclausule. Dat is geen officiële term uit de wet, maar wel wat er in de praktijk tegenover een tweetrapstestament staat. Zo ziet die vergelijking eruit:
| Tweetrapstestament | Flexibel testament opvullegaat + tweetrapsclausule + renteclausule | |
|---|---|---|
| Wie beslist | Jij, bij het maken van je testament | Je langstlevende partner, na het eerste overlijden |
| Wanneer | Nu, met de kennis van vandaag | Binnen de aangiftetermijn erfbelasting, met de kennis van dan |
| Erven de kinderen bij het eerste overlijden? | Nee, zij komen pas bij het tweede overlijden aan de beurt | Ja, een vordering — je partner bepaalt hoe groot die blijft |
| Flexibel bij veranderende omstandigheden | Nee | Ja |
| Ook bescherming, niet alleen belasting | Ja: het vermogen blijft gereserveerd voor de kinderen | Ja, via de tweetrapsclausule — over het deel dat je partner naar zich toe haalt |
| Hoe groot is het beschermde deel? | De hele nalatenschap, vooraf bepaald | Wat je partner via het opvullegaat opneemt, achteraf bepaald |
Tweetrapstestament, tweetrapsmaking of tweetrapsclausule?
Je komt drie woorden tegen die op hetzelfde mechanisme slaan, maar niet hetzelfde betekenen. Het loont om ze één keer uit elkaar te halen, want hieronder gebruiken we ze allebei.
- Tweetrapsmaking — de juridische naam van het mechanisme zelf: iemand erft eerst, en wat er bij diens overlijden van over is gaat door naar een volgende. In ouderwets Latijn een fideï-commis.
- Tweetrapstestament — spreektaal voor een testament waarin dat mechanisme over de héle nalatenschap loopt. Jij bepaalt vooraf dat je partner alles krijgt en dat het restant naar de kinderen gaat. Ook wel radartestament genoemd, naar het consumentenprogramma dat er jaren geleden aandacht aan besteedde.
- Tweetrapsclausule — hetzelfde mechanisme, maar over één deel van de nalatenschap: precies het bedrag dat je partner via het opvullegaat naar zich toe haalt. Hoe groot dat deel is, staat vandaag nog niet vast.
Daar zit meteen de kern van dit artikel. Een opvullegaat mét tweetrapsclausule levert in de praktijk hetzelfde op als een tweetrapstestament — alleen bepaalt je partner later hoe groot de tweetrap wordt, in plaats van jij nu. Het is dus geen keuze tussen twee regelingen, maar tussen een vaste maat en een maat die later wordt ingesteld.
Waar dit artikel vanaf hier over gaat
Het klassieke tweetrapstestament — waarin jij de verdeling nu vastlegt — is hiermee behandeld. Het bestaat, het werkt, en voor sommige gezinnen is het de juiste keuze. Maar wij nemen het zelden in die vorm op.
De rest van dit artikel gaat daarom over de flexibele variant: het flexibele testament, met het opvullegaat, de tweetrapsclausule en de renteclausule. Dat is wat wij in vrijwel alle gevallen adviseren, en het is ook het testament waarvan je de werking het slechtst terugvindt op andere websites.
Waarom je ze niet los van elkaar moet bekijken
Hier gaat de meeste uitleg over dit onderwerp de mist in, ook op andere websites. Een opvullegaat op zichzelf is namelijk geen besparing. Om te zien waarom, moet je weten hoe de erfbelasting telt.
Een kind rekent per verkrijging apart af. Bij elke verkrijging begint het opnieuw onderaan: een eerste schijf van € 158.669 waarover 10 procent geldt, en pas daarboven 20 procent. Erft een kind twee keer € 150.000, dan blijft alles in de lage schijf. Erft het één keer € 300.000, dan valt ruim € 140.000 in het hoge tarief — terwijl het om hetzelfde geld gaat.
De vrijstelling van € 26.230 werkt anders: die geldt één keer per overlijden, niet per verkrijging. Erft een kind van twee verschillende ouders, dan krijgt het twee keer een vrijstelling. Maar erft het twee keer uit de nalatenschap van dezelfde ouder — en dat is precies wat er bij een tweetrapsclausule gebeurt — dan komt die vrijstelling niet een tweede keer terug.
Daar zit het probleem van een opvullegaat op zichzelf. Door zo veel mogelijk naar de langstlevende te schuiven, blijft er bij het eerste overlijden weinig over voor de kinderen. De vrijstelling en de lage schijf van dat eerste moment worden dan maar half benut, en alles komt samen in één grote verkrijging bij het tweede overlijden. Of dat echt pijn doet hangt af van de omvang van de nalatenschap en het aantal kinderen: bij drie kinderen en een bescheiden vermogen speelt het niet, bij één kind en een eigen huis al snel wel.
De tweetrapsclausule herstelt dat. Het bedrag dat via het opvullegaat naar je partner ging, erven de kinderen bij het tweede overlijden namelijk van jóu, en niet van de langstlevende. Daardoor splitst dat tweede moment in twee aparte verkrijgingen per kind, elk met een eigen tariefschijf, in plaats van één grote verkrijging die in het hoge tarief schiet. Dat is de kern: het gaat er niet om wannéér je betaalt, maar om hoe vaak je de lage schijf kunt gebruiken.
Het effect ontstaat pas als je drie regelingen combineert. Samen vormen ze de knoppen waarmee de verdeling wordt bijgesteld:
- Het opvullegaat — hiermee haalt je partner na het eerste overlijden een bedrag naar zich toe dat anders bij de kinderen zou landen. Hij of zij mag dat geheel doen, gedeeltelijk, of helemaal niet.
- De renteclausule — hiermee laat je partner de vordering van de kinderen groeien, tot maximaal zes procent samengestelde rente per jaar.
- De tweetrapsclausule — hiermee houdt je partner het opgevulde bedrag tijdens zijn of haar leven, en gaat wat daarvan over is bij dat overlijden naar de kinderen als verkrijging van jou.
"Mensen vragen mij vaak: moet ik nou een tweetrapstestament of een opvullegaat? Dat is de verkeerde vraag. Het is net als bij een thermostaat en een radiatorknop — je kiest er niet één van, je stelt ze samen af. En het mooie is dat je partner dat later doet, met informatie die jij vandaag nog niet hebt."
Notaris mr. Bart Lever Partner van Thuisnotaris
Het detail dat bijna overal ontbreekt
Voordat de cijfers kloppen moet je één ding weten, en dat staat zelden ergens uitgelegd.
Let op: het bedrag op papier is niet het bedrag dat telt
De vordering van je kinderen wordt voor de erfbelasting lager gewaardeerd dan het bedrag dat erop staat. Ze moeten er immers jaren op wachten. Bij een partner tussen 70 en 75 jaar telt de vordering nog maar voor 58 procent mee.
Dat betekent dat er méér bij de kinderen mag blijven staan dan hun vrijstelling groot is, zonder dat er één euro erfbelasting wordt geheven. Bij een partner van 72 past er ruim € 45.000 per kind binnen een vrijstelling van € 26.230. Wie het opvullegaat op dat laatste bedrag afstemt, laat dus ruimte liggen.
Deze korting geldt alléén als er géén rente wordt afgesproken. Daarover gaat de volgende paragraaf, want hier zit de belangrijkste keuze van het hele verhaal.
De afwaardering is wettelijk vastgelegd: de vordering telt mee voor zes procent maal een factor die afhangt van de leeftijd van je partner. Hoe jonger je partner, hoe groter de korting.
| Leeftijd langstlevende partner | Vordering telt mee voor |
|---|---|
| 60 tot 65 jaar | 40% |
| 65 tot 70 jaar | 52% |
| 70 tot 75 jaar | 58% |
| 75 tot 80 jaar | 70% |
| 80 tot 85 jaar | 76% |
| 85 tot 90 jaar | 82% |
| 90 jaar en ouder | 88% |
Wat ligt vast en wat kies je later?
Dit is de vraag die het vaakst onbeantwoord blijft. Van de onderdelen hierboven staan sommige onherroepelijk vast zodra je tekent, terwijl andere pas na het eerste overlijden worden ingesteld.
| Onderdeel | In je testament | Na het eerste overlijden |
|---|---|---|
| De verdeling 99/1 | De breuk zelf ligt vast | De bedragen niet: via het opvullegaat schuift je partner alsnog met wat hij of zij en de kinderen krijgen |
| Het opvullegaat | De mogelijkheid wordt vastgelegd | Je partner bepaalt hoeveel ervan wordt gebruikt: niets, een deel of alles |
| De renteclausule | De bandbreedte wordt vastgelegd: 0 tot 6 procent | Je partner stelt het percentage vast, in de aangifte erfbelasting |
| De tweetrapsclausule | Ligt vast | Werkt automatisch over het bedrag dat via het opvullegaat naar je partner ging |
In onze testamenten krijgt je partner de volle bandbreedte: elk percentage tussen nul en zes procent is mogelijk. Wij zetten dus geen vast percentage vast dat later niet meer blijkt te passen.
De praktische conclusie: wat niet in je testament staat, kun je later niet alsnog inroepen. Een opvullegaat dat er niet is, kan je partner niet gebruiken. Een renteclausule die ontbreekt, kan je partner niet alsnog afspreken — een renteafspraak die niet op een testament berust, ziet de Belastingdienst als schenking. Daarom nemen wij de drie onderdelen standaard samen op. Niet omdat ze alle drie altijd gebruikt moeten worden, maar omdat ze er alle drie moeten zíjn om de keuze later open te houden.
Rente of korting van de Belastingdienst — je krijgt er één, niet allebei
Hier zit een misverstand dat zelfs in vakliteratuur weleens misgaat. Met "korting" bedoelen we de lagere waardering die de Belastingdienst aan de vordering van je kinderen toekent: de afwaardering uit de vorige paragraaf. Dat is geen korting die jij of je notaris regelt, maar een rekenregel die in de wet staat en die de inspecteur toepast bij de aanslag.
Die korting en de rente op de vordering zijn communicerende vaten. Ze bestaan allebei om hetzelfde te compenseren: dat de kinderen jarenlang op hun geld moeten wachten. De Belastingdienst geeft je er dus één, niet beide.
- 0 procent rente — de volledige korting van de Belastingdienst. De vordering telt voor minder mee, de kinderen betalen bij het eerste overlijden weinig of niets. Maar de vordering groeit daarna niet mee, dus bij het tweede overlijden is de schuld relatief klein en blijft er meer belast vermogen over.
- 6 procent rente — geen korting van de Belastingdienst. De vordering telt voor het volle bedrag mee en de kinderen betalen bij het eerste overlijden méér. Daar staat tegenover dat de schuld jaarlijks aangroeit en bij het tweede overlijden een flink deel van het vermogen wegstreept.
- Een percentage ertussenin — een evenredig deel van de korting. De Belastingdienst rekent met het verschil tussen zes procent en de rente die je partner werkelijk afspreekt, dus het is geen aan-uitknop maar een schuif.
Welke stand wint, hangt vooral af van hoeveel jaar er tussen de twee overlijdens zit. Volgen ze elkaar snel op, dan heeft rente nauwelijks tijd om aan te groeien en heb je bij het eerste overlijden voor niets belasting betaald; dan is nul procent beter. Zit er vijftien of twintig jaar tussen, dan wint de rente ruimschoots. Dat is precies het gegeven dat jij vandaag niet hebt en je partner straks wel.
Wat leveren de knoppen samen op?
Eén voorbeeld om de verhoudingen te laten zien — nadrukkelijk geen recept. Stel: een echtpaar met een gezamenlijk vermogen van € 500.000 en twee kinderen. De eerste partner overlijdt als de ander 72 is. De langstlevende overlijdt vijftien jaar later en het vermogen is in de tussentijd gelijk gebleven. Dit is wat de verschillende standen opleveren, met de tarieven van 2026.
| Stand van de knoppen | 1e overlijden | 2e overlijden | Totaal |
|---|---|---|---|
| Opvullegaat niet gebruikt, geen rente | € 9.109 | € 20.004 | € 29.113 |
| Opgevuld tot de vrijstelling, geen rente | € 0 | € 39.685 | € 39.685 |
| Idem, mét tweetrapsclausule | € 0 | € 35.709 | € 35.709 |
| Idem, mét tweetrapsclausule én 6% rente | € 3.799 | € 23.608 | € 27.407 |
Tussen de duurste en de goedkoopste stand zit € 12.278. Twee dingen vallen op. De stand die bij het eerste overlijden nul euro kost, is over twee overlijdens gerekend juist de duurste. En de stand die wél meteen geld kost, pakt uiteindelijk het gunstigst uit.
Let ook op de tweede regel: het opvullegaat alleen kost in dit voorbeeld méér dan wanneer je het helemaal niet gebruikt. Dat is precies waarom je deze regelingen niet los van elkaar moet beoordelen.
Lees deze tabel niet als een advies
De onderste regel is hier de goedkoopste, maar dat is geen algemene regel. Verander één gegeven en de volgorde verschuift. Overlijdt de langstlevende al na drie jaar, dan heeft de rente nauwelijks kunnen aangroeien en is de variant zónder rente voordeliger. Is het vermogen kleiner, dan blijft het bij beide overlijdens onder de vrijstellingen en maakt de hele instelling weinig uit. Is de langstlevende jonger, dan is de korting op de vordering veel groter en wordt nul procent rente relatief aantrekkelijker.
De conclusie uit deze tabel is dus niet "neem alle drie en zet de rente op zes procent". De conclusie is dat de uitkomst tussen standen een paar duizend euro tot ruim twaalfduizend euro uiteen kan lopen, en dat je die keuze alleen goed kunt maken op het moment dat je weet hoe de situatie er werkelijk voorstaat. Daarom leg je vandaag alle drie de onderdelen vast en stelt je partner ze later af.
Over deze bedragen
Het fiscale uitgangspunt onder deze tabel is getoetst door notaris mr. Bart Lever. De kindvrijstelling geldt één keer per overlijden, dus over het bezwaarde deel komt er bij de tweede trap géén tweede vrijstelling bij. De tariefschijf telt wél opnieuw: elke verkrijging heeft een eigen schijf van 10 procent tot € 158.669, en precies daar zit het voordeel van de tweetrapsclausule. Dit zijn dus geen voorzichtige schattingen maar de bedragen zoals ze werkelijk uitvallen, met de vrijstellingen en tarieven van 2026. Laat de werkelijke keuze bij de afwikkeling altijd narekenen door iemand die beide overlijdens tegelijk doorrekent, niet alleen de aanslag die nu op de mat valt.
Waarom staan mijn kinderen op 99 procent in mijn testament?
Dit is de vraag die het vaakst gesteld wordt door mensen die hun concept-testament doorlezen: mijn kinderen erven voor negenennegentig honderdste deel en mijn partner voor één honderdste. Krijgt mijn partner dan bijna niets?
Het tegendeel is waar. Door de wettelijke verdeling krijgt je partner alle goederen in handen: het huis, de bankrekeningen, de auto. De kinderen krijgen geen spullen maar een geldvordering die pas opeisbaar is als ook je partner overlijdt.
Die ene procent is een startstand, geen eindresultaat. En hij staat zo laag omdat je achteraf alleen kunt verlagen en niet kunt verhogen. Door de kinderen hoog te zetten houdt je partner de volle ruimte om via het opvullegaat precies die verdeling te kiezen die dan het gunstigst is. Stond het andersom, dan zat je vast aan een lage startstand en viel er niets meer bij te stellen.
Wanneer kies je wat?
De keuze hangt minder af van je vermogen dan mensen denken, en meer van je gezinssituatie en van hoeveel vrijheid je je partner wilt geven.
Het flexibele testament — opvullegaat, tweetrapsclausule en renteclausule samen — is in de meeste gezinnen de ruimste oplossing. Je partner beslist later, met betere informatie. Jij legt vandaag alleen de speelruimte vast. Dit is wat wij standaard opnemen.
De tweetrapsclausule is daarbinnen het onderdeel dat bescherming toevoegt. Zonder die clausule deelt een eventuele nieuwe partner van je langstlevende mee in het bedrag dat via het opvullegaat naar hem of haar is gegaan. Mét die clausule niet. De clausule werkt ook als je partner te maken krijgt met een eigen bijdrage of een vermogenstoets voor zorg.
Een tweetrapstestament in klassieke vorm — waarbij jij de verdeling nu al vastlegt over de hele nalatenschap — past vooral als je wilt dat er geen discussie mogelijk is, of als je partner die keuze later liever niet zelf wil maken. De prijs die je daarvoor betaalt, is dat niemand de regeling nog kan bijstellen als de omstandigheden veranderen.
Je testament thuis voorbereiden
Je ontwerpt je testament online, in je eigen tempo, en neemt het daarna telefonisch door met een specialist van Thuisnotaris. Welke combinatie bij jouw situatie past, bespreek je in dat gesprek. Pas daarna betaal je. Ondertekenen doe je in persoon bij een onafhankelijke notaris bij jou in de buurt. Eén akte kost € 445, samen met je partner € 599.
Verder lezen per onderdeel
Dit artikel gaat over de samenhang. Wil je één van de drie regelingen in detail begrijpen, dan vind je hier de verdieping:
- Wat is een opvullegaat — hoe je partner de keuze maakt en wat de gevolgen zijn.
- De tweetrapsclausule — wanneer het recht van je partner eindigt en wat er dan met het bedrag gebeurt.
- De renteclausule in je testament — hoe de vordering van je kinderen groeit en waarom dat helpt.
- De wettelijke verdeling — wat er gebeurt als je niets regelt.
Veelgestelde vragen
Wat is een radartestament?
Wat zijn de nadelen van een tweetrapstestament?
Moet ik kiezen tussen een tweetrapstestament en een opvullegaat?
Hoe geef ik de keuze door aan de Belastingdienst?
Wat betekent dit als mijn partner naar een verpleeghuis gaat?
Kun je een tweetrapsmaking omzeilen?
Wat kost een testament met deze regelingen?
Tot slot
De vraag "tweetrapstestament of opvullegaat" heeft geen antwoord, omdat het twee dingen van verschillende orde tegenover elkaar zet: een heel testament en één bepaling daaruit. De echte keuze is die tussen een tweetrapstestament, waarin jij de verdeling nu vastlegt, en een flexibel testament, waarin je partner de verdeling later afstelt met de drie knoppen uit dit artikel.
Wat je vandaag vastlegt is niet de uitkomst, maar de speelruimte. Welke stand in jouw situatie het gunstigst is, hangt af van gegevens die pas na het eerste overlijden bekend zijn. Daarom laat een goed testament die keuze open, en bespreken we tijdens het controlegesprek welke combinatie bij jouw gezin past.
