Rampenclausule

Een rampenclausule bepaalt wie je erfenis krijgt als jij en je erfgenamen tegelijk overlijden. Zonder die clausule erft elke familie alleen haar eigen kant.

Rampenclausule: uitleg in anderhalve minuut

In deze video leggen we uit wat er met je huis en je spaargeld gebeurt als jij en je partner samen omkomen, en wat je met een rampenclausule zelf kunt bepalen.

De meeste mensen denken bij een testament aan de vraag wie hun spullen krijgt als zij er niet meer zijn. Maar wat als je er allebei niet meer bent, op hetzelfde moment? Een auto-ongeluk op vakantie, een vliegtuig dat neerstort: het is geen prettig scenario om bij stil te staan, en juist daarom slaan veel mensen het over. Toch is dit het enige geval waarin de wet een uitkomst oplevert die vrijwel niemand wil. Je kunt dat in één alinea in je testament voorkomen, en dat kost je niets extra bij het opstellen van je testament.

Wat is een rampenclausule in een testament?

Een rampenclausule is een bepaling in je testament die alleen in werking treedt als jij en je erfgenamen tegelijk of kort na elkaar overlijden. Je wijst daarin vervangende erfgenamen aan: beide families samen, een broer of zus, je petekind, een vriend of een goed doel.

De clausule heet ook wel een parachutetestament of een noodclausule. Hij doet in een testament hetzelfde als een reserveplan: zolang je erfgenamen je overleven, gebeurt er niets mee. Pas als die erfgenamen er op hetzelfde moment niet meer zijn, komt hij tevoorschijn.

Dat onderscheidt de rampenclausule van andere bepalingen in je testament. De privéclausule beschermt je erfenis bij een scheiding van je kind, de renteclausule beperkt de erfbelasting bij het tweede overlijden, en een executeur regelt de afwikkeling. De rampenclausule gaat over de vraag die daar allemaal onder ligt: en als er niemand meer is om te erven?

Wat gebeurt er zonder rampenclausule?

Zonder rampenclausule verdeelt de wet je nalatenschap, en die verdeling pakt bij een gezamenlijk overlijden vrijwel altijd anders uit dan je zou willen. De kern staat in artikel 4:2 van het Burgerlijk Wetboek: kan niet worden vastgesteld wie van twee personen het eerst is overleden, dan worden zij geacht gelijktijdig te zijn overleden. En wie gelijktijdig overlijdt, erft niet van de ander.

Dat heeft drie gevolgen die mensen zelden zien aankomen:

• Jullie erven niets van elkaar. Je partner erft jouw vermogen niet, en jij het zijne of hare niet. Beide nalatenschappen worden los van elkaar afgewikkeld.
• Elke kant erft alleen zijn eigen familie. Jouw vermogen gaat naar jouw ouders, broers en zussen; dat van je partner naar de zijne of hare. Twee families die elkaar jarenlang als familie beschouwden, krijgen ieder alleen hun eigen helft.
• Is er aan één kant niemand meer, dan houdt het op. Heeft een van jullie geen ouders, broers, zussen of verdere bloedverwanten meer, dan is er voor die helft niemand die volgens de wet erft, en komt die nalatenschap uiteindelijk aan de Staat.

"Mensen schrikken van dat laatste punt, en terecht. Ik zie het vooral bij stellen zonder kinderen: de ene kant heeft nog een grote familie, de andere kant niemand meer. Dan gaat de helft van een gezamenlijk opgebouwd vermogen naar een neef die je nauwelijks kent, en de andere helft naar de Staat. Eén alinea in het testament had dat voorkomen."

Notaris mr. Bart Lever Partner van Thuisnotaris

Hoe wordt de erfenis verdeeld mét een rampenclausule?

Met een rampenclausule bepaal je zelf wie er in de plaats komt, en dat kan iedereen zijn die je wilt. De clausule kent drie situaties, en alleen in de tweede en derde doet hij iets.

Veelgekozen invullingen zijn: de erfenis gelijk verdelen over beide families, zodat het niet uitmaakt wie toevallig de meeste bloedverwanten heeft; een of twee goede doelen aanwijzen; of iemand uit de naaste kring die geen wettelijk erfgenaam is, zoals een petekind, een stiefkind of een vriend. Je mag die keuzes ook combineren, bijvoorbeeld een vast bedrag naar een goed doel en de rest over beide families.

Wat is de 30-dagenregeling in een testament?

De 30-dagenregeling bepaalt dat iemand alleen van je erft als hij of zij je minstens dertig dagen overleeft. Overlijdt die persoon eerder, dan is hij nooit je erfgenaam geweest en gaat je erfenis rechtstreeks naar de volgende in je testament.

Die regeling lost een ander probleem op dan het gelijktijdig overlijden, en dat verschil wordt vaak door elkaar gehaald. Bij een ongeluk overlijdt zelden iedereen op hetzelfde moment: de een haalt het ziekenhuis nog, de ander overlijdt twee dagen later. Formeel heeft die ander dan geërfd. Je hele vermogen verhuist in die paar dagen naar diens nalatenschap, en wordt vervolgens verdeeld onder diens erfgenamen, een familie die jij misschien nooit als bestemming had gekozen.

Er zit ook een fiscale kant aan. Blijft je erfenis door de 30-dagenregeling buiten de nalatenschap van degene die kort na je overlijdt, dan wordt over hetzelfde vermogen niet binnen een paar dagen twee keer erfbelasting geheven. Hoeveel dat scheelt, hangt helemaal af van wie er erft: tussen partners valt het vaak weg tegen de partnervrijstelling, terwijl het tussen verdere familie flink kan oplopen.

Heb je een rampenclausule nodig als je geen kinderen hebt?

Juist dan. Bij stellen zonder kinderen is een rampenclausule geen theoretisch scenario maar het meest waarschijnlijke knelpunt, omdat er geen volgende generatie is die automatisch erft.

Heb je wel kinderen, dan vangt de wet het gezamenlijk overlijden van jou en je partner meestal nog op: je kinderen erven, en overlijden zij ook, dan erven hun eigen kinderen. Pas als het hele gezin wegvalt, komt de rampenclausule in beeld. Zonder kinderen ontbreekt die vangnetgeneratie volledig. De nalatenschap gaat dan direct naar ouders, broers en zussen, en als die er niet meer zijn naar neven en nichten, met per persoon een lage vrijstelling en een hoog tarief.

Dat is ook de reden dat veel notarissen deze clausule standaard voorstellen aan kinderloze stellen. Niet omdat een ramp waarschijnlijk is, maar omdat het alternatief, de wettelijke verdeling over twee losse families, bij deze groep bijna altijd ongewenst uitpakt.

"Een rampenclausule kost niets extra en verplicht tot niets. Hij ligt in je testament en doet in negenennegentig van de honderd gevallen helemaal niets. Maar in dat ene geval bepaalt hij of jullie vermogen terechtkomt waar jullie het samen voor bedoeld hadden. Dat is een vreemd soort verzekering: je hoopt dat hij nooit wordt gebruikt."

Notaris mr. Bart Lever Partner van Thuisnotaris

Hoe neem je een rampenclausule op in je testament?

Een rampenclausule leg je vast in een notarieel testament; losse briefjes of een document thuis in de la hebben geen rechtskracht. Bij Thuisnotaris doorloop je daarvoor vier stappen.

1. Online ontwerpen. Je doorloopt de testamenttool thuis, in je eigen tempo. Gratis en vrijblijvend, en aan het eind download je een verslag in duidelijke taal van alle keuzes die je hebt gemaakt.
2. Telefonisch controlegesprek. Een specialist van Thuisnotaris neemt je ontwerp met je door en controleert of de rampenclausule en de 30-dagenregeling aansluiten bij jouw situatie. Dit gesprek zit bij de prijs in; je betaalt pas erna.
3. Ondertekenen bij een onafhankelijke notaris. Één afspraak, bij een notaris bij jou in de buurt. De voorbereiding kan volledig digitaal, het ondertekenen niet: daarvoor moet je persoonlijk langs.
4. Inschrijving in het register. Je testament wordt ingeschreven in het Centraal Testamentenregister, zodat het na je overlijden altijd gevonden wordt. Dat zit bij de prijs in.

Veelgestelde vragen over de rampenclausule

Conclusie

Een rampenclausule is de goedkoopste bepaling in je testament en tegelijk de enige die ingrijpt op een scenario waarin de wet gegarandeerd iets doet wat je niet wilt. Hij kost niets extra, verplicht tot niets en ligt de rest van je leven ongebruikt in je dossier. Maar als hij nodig is, bepaalt hij of jullie gezamenlijk opgebouwde vermogen terechtkomt bij de mensen en doelen die jullie zelf hebben gekozen, in plaats van bij twee losse families of bij de Staat. Combineer hem altijd met de 30-dagenregeling: samen dekken ze zowel het gelijktijdig als het kort na elkaar overlijden af. Heb je geen kinderen, dan is dit geen bijzaak maar de belangrijkste keuze in je testament.