Keuzelegaat (combinatieregel): de keuze die je partner later kan maken

Een keuzelegaat laat je partner na jouw overlijden zelf kiezen welke bezittingen hij of zij in eigendom neemt. Getrouwd? Dan geldt een termijn van drie maanden.

Je stelt je testament samen en opeens verschijnt er een hoofdstuk met een naam waar je niets van begrijpt: keuze- en vruchtgebruiklegaat. Je adviseur noemt het misschien de combinatieregel. Het voelt alsof je er nu iets over moet beslissen, maar dat is het niet. Je zet een deur open voor je partner, voor een moment waarop jij niet meer kunt meedenken. Of die deur ooit doorgaat, bepaalt je partner samen met een notaris. Je kunt het meenemen zodra je een testament laat opstellen.

Wat is een keuzelegaat?

Een keuzelegaat is een bepaling in je testament waarmee je partner na jouw overlijden zelf mag uitkiezen welke bezittingen hij of zij in volle eigendom krijgt, onder de verplichting de waarde daarvan te verrekenen met de andere erfgenamen. In vrijwel elk testament staat het samen met een vruchtgebruiklegaat. Die twee samen worden in de volksmond de combinatieregel genoemd.

Het verschil met een gewoon legaat is dat jij niet vooraf aanwijst wát je partner krijgt. Dat zou ook lastig zijn: jij weet vandaag niet hoe je bezit er over vijftien of twintig jaar uitziet, of de woning dan nog in de boedel zit, en hoe de erfbelasting er dan voorstaat. Daarom laat je de keuze aan degene die het op dat moment wél kan overzien.

Keuzelegaat, combinatieregel of combinatietestament?

Dit zijn drie namen voor hetzelfde idee, en ze worden door elkaar gebruikt. In de akte staat meestal de kop keuze- en vruchtgebruiklegaat. Adviseurs zeggen vaker combinatieregel. Praat je over het testament als geheel, dan hoor je soms combinatietestament. Het begrip hoofdgerechtigdheid kom je ook tegen: dat is wat de kinderen krijgen van de bezittingen waarvan je partner alleen het vruchtgebruik neemt. In gewone taal: de kinderen worden eigenaar, je partner blijft gebruiker.

Wanneer werkt de combinatieregel eigenlijk?

Pas als je partner de standaardroute loslaat. Het hoofdstuk in de akte begint met een voorwaarde: het geldt alleen als je partner de wettelijke verdeling ongedaan maakt met een beroep op artikel 4:18 Burgerlijk Wetboek, of de erfenis verwerpt. Gebeurt dat niet, dan blijft het hele hoofdstuk slapend en verandert er niets.

Dat is precies het punt dat in de meeste uitleg ontbreekt. De combinatieregel is geen alternatieve manier om je erfenis te verdelen die je nu kiest in plaats van de wettelijke verdeling. Het is een vangnet dat pas in beeld komt als je partner die wettelijke verdeling achteraf laat vallen.

1. Jij overlijdt. De wettelijke verdeling gaat automatisch in: je partner krijgt alle bezittingen en de kinderen krijgen een vordering op papier.
2. Je partner rekent door of dat gunstig is. Samen met een notaris, met de bezittingen en de belastingregels van dat moment.
3. Je partner maakt de wettelijke verdeling ongedaan — of verwerpt de erfenis. Vanaf dat moment komt het keuze- en vruchtgebruiklegaat tot leven.
4. Je partner kiest. Welke bezittingen in eigendom, welke alleen in vruchtgebruik, of een combinatie van beide.

"Mensen schrikken van de term ongedaanmaking, alsof er dan iets misgaat. Het tegenovergestelde is waar. Het is de knop waarmee je partner de erfenis opnieuw kan indelen op het moment dat er echt iets te kiezen valt. Zonder dat hoofdstuk in je testament is die knop er simpelweg niet."

Notaris mr. Bart Lever Partner van Thuisnotaris

Hoe lang heeft je partner de tijd?

Ben je getrouwd of geregistreerd partner, dan moet je partner de wettelijke verdeling binnen drie maanden na je overlijden ongedaan maken. Die termijn staat in de wet en is hard: daarna kan het niet meer, en vervalt de combinatieregel in de praktijk. Woon je ongehuwd samen, dan is er geen wettelijke verdeling en loopt de route via verwerping van de erfenis; daarvoor geldt die drie maanden niet op dezelfde manier.

Er is nog een tweede termijn die later speelt. Kiest je partner voor het vruchtgebruik, dan moet binnen twee jaar na je overlijden bij notariële akte worden vastgelegd op welke bezittingen dat vruchtgebruik rust. Die akte vestigt het vruchtgebruik meteen.

Wat kan je partner precies kiezen?

Twee dingen, of een mengvorm van allebei. Dat is waar de naam combinatieregel vandaan komt: het is de combinatie van een keuzelegaat en een vruchtgebruiklegaat, en je partner bepaalt per bezitting welke van de twee het wordt.

Let op wat hier níet staat: jij hoeft in je testament niet vast te leggen welke bezittingen onder welke regeling vallen. Dat is een misverstand dat je op veel websites tegenkomt. De akte laat die keuze juist bewust open, want dat is het hele nut van de regeling.

Houdt je partner de regie over het huis?

Ja. Dat is het grootste misverstand over de combinatieregel: dat je partner zeggenschap inlevert zodra de kinderen eigenaar worden. In een goed opgesteld testament is dat niet zo. De akte geeft je partner als vruchtgebruiker de bevoegdheid om de bezittingen waarop het vruchtgebruik rust te verkopen zónder medewerking van de kinderen, en de opbrengst gewoon op te maken.

Daar komt bij dat je partner geen zekerheid hoeft te stellen aan de kinderen. Er hoeft dus geen bankgarantie of hypotheek te worden geregeld om de kinderen gerust te stellen. En je partner mag het vruchtgebruik als executeur aan zichzelf afgeven, zodat er geen patstelling ontstaat bij de afwikkeling.

Wat je partner níet kan: het vruchtgebruik zelf overdragen of bezwaren zonder schriftelijke toestemming van de kinderen. In de praktijk speelt dat zelden, omdat verkopen en verteren wél mag.

Wie betaalt de erfbelasting als de kinderen eigenaar worden?

Je partner, uit het vermogen waarvan hij of zij het vruchtgebruik heeft. Zodra de kinderen de hoofdgerechtigdheid krijgen, is daarover bij jouw overlijden erfbelasting verschuldigd. Je testament bepaalt dat de vruchtgebruiker die belasting voor de kinderen voldoet uit dat vermogen. De kinderen hoeven dus niet zelf een rekening op te hoesten voor een huis waar ze voorlopig niets mee kunnen.

Wel is het goed om te weten dat de erfbelasting dan eerder wordt betaald dan bij de gewone wettelijke verdeling, waarbij de vordering van de kinderen pas na het tweede overlijden wordt afgerekend. Dat is geen bezwaar, maar wel iets dat meeweegt in de som die je partner met de notaris maakt. Of de regeling over beide overlijdens samen gunstig uitpakt, hangt af van de omvang van het vermogen, de leeftijd van je partner en de vrijstellingen van dat moment.

Het keuzelegaat staat in je testament niet alleen. Het werkt samen met de renteclausule en met het opvullegaat, dat op een heel andere manier naar hetzelfde doel toewerkt: zo min mogelijk erfbelasting over beide overlijdens samen.

Wanneer is dit iets voor jou?

De combinatieregel komt vooral in beeld als je vermogen bij het tweede overlijden boven de vrijstellingen van je kinderen uitkomt, en als er een woning of ander vermogen is dat je kunt splitsen in gebruik en eigendom. Bij Thuisnotaris nemen we het hoofdstuk daarom automatisch op zodra het vermogen dat je opgeeft daar aanleiding toe geeft. Wil je dat niet, dan haal je het eruit in het uitleg- en controlegesprek.

Maar het belangrijkste doe je niet in de tool. Dat is het gesprek aan de keukentafel. Want de persoon die deze keuze moet maken, ben jij niet.

• Vertel je partner dat dit hoofdstuk in je testament staat en dat er een termijn van drie maanden aan hangt.
• Vertel het ook je executeur, zeker als dat iemand anders is dan je partner. Die is er in die eerste weken bij.
• Leg je testament ergens neer waar het gevonden wordt, met daarbij de aantekening dat er binnen drie maanden een beslissing nodig is.

"De duurste fout die ik zie, is niet een verkeerde keuze. Het is géén keuze. Drie maanden zijn zo voorbij als je net iemand hebt verloren. Vertel je partner nu alvast dat dit hoofdstuk bestaat, dan hoeft hij of zij het straks niet zelf te ontdekken in een akte van twintig pagina's."

Notaris mr. Bart Lever Partner van Thuisnotaris

Veelgestelde vragen over het keuzelegaat

Kort samengevat

Het keuzelegaat is geen knop die je nu omzet, maar een deur die je openlaat. Je partner besluit later, met de bezittingen en de belastingregels van dat moment, of die deur doorgaat. Gaat hij door, dan kiest je partner zelf welke bezittingen in eigendom komen en van welke bezittingen alleen het gebruik, en blijft de regie over de woning gewoon bij je partner liggen.

Het enige dat echt misgaat, is een gemiste termijn. Zorg dus dat je partner en je executeur weten dat dit hoofdstuk bestaat. Dat kost één gesprek en het is de goedkoopste verzekering in je hele testament.